ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ:
ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ
ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ, ਇਮਾਨਦਾਰ, ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਵੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀਤਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਰਾਤ
ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਕਾਰਨ ਲੰਗਰ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਬਾਹਰ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਈ ਸੰਗਤ ਭੁੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿੱਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਫੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤਿਆਗ
ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਬਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਤੜਫ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਭੁੱਖੀ ਨਾ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਨਾ ਲੱਭਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਂ ਝਿਜਕ ਦੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਊਨੀ ਕੰਬਲੀ (blanket) ਲਾਹੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਕੰਬਲੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਭਿਉਂ ਕੇ (ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵਰਤ ਕੇ) ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਲਿਆ। ਕੰਬਲੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਗਿੱਲੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਗਰਮਾ-ਗਰਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ
ਜਦੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਵਾਜਿਆ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੱਲ ਫ਼ਰਮਾਈ:
“ਲੰਗਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਨ (ਭੋਜਨ) ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੇਵਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੋਧਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੰਬਲੀ ਨਹੀਂ ਜਲਾਈ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਲਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।”
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਉਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ (Moral)
ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ: ਸੇਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ: ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖੀ ਹੈ।
ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ: ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਲੰਗਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੇਟ ਭਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ
