ਇਹ ਘਟਨਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ॥” (ਅੰਗ ੩੫੬) ਅਰਥ: ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ, ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮਰ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ (ਪਰਉਪਕਾਰ) ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਅੱਖਰ-ਜਾਲ ਹੈ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੇ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਪੂਰਨ ਸਾਖੀ: ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਥਾ ( Story): ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਸਾਖੀ ਸਾਹਿਬ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਪੂਰੇ ਜੋਬਨ ‘ਤੇ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ, ਵਿਦਵਾਨ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸੂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ) ਤੋਂ ਆਇਆ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਡਿਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਵਿਦਵਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਜਾਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਅਥਾਹ ਅਹੰਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਰਮ ਪੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ, ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ “ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ” (ਧਾਰਮਿਕ ਬਹਿਸ) ਕਰਨ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੂੜ੍ਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਉੱਤਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।੨. ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਾਂਪ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੰਗ-ਨਸਲ ਜਾਂ ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 52 ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਸਾਧਾਰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਰਟਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸੇਵਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇਸੇ ਦਰਬਾਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਆਪ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪਾਸੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਧਾਰਨ ਸਿੱਖ, ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ/ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ (ਇੱਕ ਗੁਆਲਾ/ਸੇਵਾਦਾਰ ਸੀ), ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਦੁਨਿਆਵੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪੰਡਿਤ ਜੀ! ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਸਾਡੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸਾਧਾਰਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਗੁਆਲਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ। ੩. ਅੱਖਰ-ਗਿਆਨ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ-ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਿਆ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨਣੇ ਪਏ। ਉਸ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ, ਗੂੜ੍ਹ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼ਲੋਕ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚਲੀ ਛੜੀ/ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਿੱਖ ‘ਤੇ ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਨਦਰਿ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ, ਉਸ ਸਾਧਾਰਨ ਸੇਵਾਦਾਰ ਗੁਆਲੇ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਗੂੜ੍ਹ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ ਸਹੀ ਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨੀ ਨਿਚੋੜ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਡਿਤ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੁਆਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਉਹ ਅਰਥ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸੋਚੇ। ੫. ਮਾਨ ਮਰਦਨ ਅਤੇ ਸਿੱਟਾ ਪੰਡਿਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੰਕਾਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦਾ ਮਾਣ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਅੱਗੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰ-ਗਿਆਨ ਤੁੱਛ ਹੈ।
