ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਮੋੜ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ‘ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ’ (ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ) ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਇਲਾਹੀ ਸਿਦਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਾਰਨ: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਮਹਿਮਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਚਲੇ ਆਉਣਾ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਚੰਦੂ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ) ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਚੁਣਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਯਾਸਾ-ਏ-ਸਿਆਸਤ ਤਹਿਤ ਤਸੀਹੇ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਰੂਰ ਕਾਨੂੰਨ ‘ਯਾਸਾ’ (ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਖ਼ੂਨ ਵਹਾਏ ਬਿਨਾਂ ਤੜਫਾ-ਤੜਫਾ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ (ਜੇਠ ਦੇ ਮਹੀਨੇ) ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਸਹਿ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਤਤੀ ਤਵੀ ‘ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸੀਸ ‘ਤੇ ਰੇਤ ਪਾਉਣੀ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਵੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਲਪਟਾਂ ਬਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ‘ਤੇ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਸ ਤਪਦੀ ਤਵੀ ਨਾਲ ਝੁਲਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਉੱਪਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਕੜਛਿਆਂ ਨਾਲ ਉਬਲਦੀ ਹੋਈ ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ’ ਦਾ ਇਲਾਹੀ ਸੁਨੇਹਾ: ਇਸ ਪਰਮ ਕਸ਼ਟ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਪੂਰਨ ਰੂਹਾਨੀ ਜਲਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਿਆ। ਜਦੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਾਈਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੜੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਸਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ “ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ॥” ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋਣਾ: ਅਖੀਰ 30 ਮਈ 1606 ਨੂੰ, ਤਸੀਹਿਆਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦਿਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੀਤਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਝੁਲਸੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਸਹਿਣਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਰ ਭਾਣੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।