ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜੋਗਾ” ਪੇਸ਼ਾਵਰ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲਕ ਦੀ ਲਗਨ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ?”
ਬਾਲਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋਗਾ।”
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀਹਦੇ ਜੋਗਾ?”
ਬਾਲਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਜੋਗਾ।”ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਜੋਗਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਤੇਰੇ ਜੋਗਾ।” ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।ਪਰਖ ਦੀ ਘੜੀ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਜਵਾਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਨੰਨ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਹੱਥ ਇੱਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਲਾਵਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਲਾਂਵ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਭੇਜੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮਿਲੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਜਾਵੋ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿਓ।” ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੁਕਮ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਅਗਲੀ ਲਾਂਵ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣਾ, ਪਰ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਵਿਆਹ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ (ਹਉਮੈ) ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਸਿੱਖ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ? ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਬੋਲ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਵੀ ਅੱਧਾ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਉਮੈ ਆਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦੇ ਕੋਠੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਕਾਮ ਦੀ ਅਗਨ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਸ ਵੇਸਵਾ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਰਹੱਸਮਈ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਕੋਠੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨੇਜ਼ਾ (ਬਰਛਾ) ਫੜੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੂਰਿਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਕਾਮ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗਏ। ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਅਜੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੇ ਕੜਕਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?”ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਰਾਤ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭਾ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢਹਿ ਪਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਗਾਰੋ (ਮਿੱਟੀ) ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ, “ਜੋਗਾ ਸਿੰਘਾ! ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਨਿਭਾਇਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਡੋਲਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖੁਦ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਨਾ ਪਿਆ।”ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ: ਇਹ ਸਾਖੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੱਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਖੁਦ ਬਹੁੜਦਾ ਹੈ।
