ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ (ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਸਤਰ (ਤਲਵਾਰ/ਹਥਿਆਰ) ਸੌਂਪਣ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਰਾਮੂ ਜੀ (ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ) ਰੋਹਤਾਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਡੋਲਾ ਲੈ ਕੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂਅ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਰ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰੂਹਾਨੀ (ਆਤਮਿਕ) ਹੋਵੇਗਾ। “ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ” ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ (ਔਲਾਦ) ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕੌਣ ਪੁਕਾਰੇਗਾ?” ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ, “ਮਾਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇਵਾਂਗੇ ਜੋ ਅਮਰ ਰਹੇਗੀ।” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਨੂੰ “ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਮਾਤਾ” ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਸਤਰ (ਸਰਬਲੋਹ ਦੀ ਤਲਵਾਰ) ਸੌਂਪਣਾ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਨਾਂਦੇੜ) ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਸਤਰ ਸੌਂਪੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ (ਖੰਡਾ/ਸ਼ਸਤਰ) ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਸਤਰ ਸੌਂਪੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹ ਹੋਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਤਨੇਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਣਾ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਸਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਕਾਬਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।
