“ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ ॥ ਮੰਨੇ ਨਾਉ ਸੋਈ ਜਿਣਿ ਜਾਇ ॥”ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ (ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ (ਰਜ਼ਾ) ਨੂੰ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਹੋਵੇ, ਪੀਰ-ਪੈਗੰਬਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ—ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇਵ, ਪਰਸ ਰਾਮ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ, ਸੀਤਾ-ਲਛਮਣ, ਰਾਵਣ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜਿਆਂ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਿਆ। ਸਿੱਟਾ: ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਮੀਰ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਧਨ ਦੇ ਖੁਸ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਗੁਆ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ: ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹਉਮੈ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਸੁੱਖ ਦਾ ਮਾਰਗ: ਸੱਚਾ ਸੁੱਖ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਾਣੇ (ਰਜ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਿੱਤ (ਜਿਣਿ ਜਾਇ): ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਜੇਤੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰ-ਅੰਸ਼: ਇਹ ਤੁਕ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਕੇਵਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
