ਜਦੋਂ 1716 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਜੱਥੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਲੜਕਾ ਵੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮਾਂ ਕੋਲੋਂ ਫਰਿਆਦ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਜਦੋਂ ਜਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਘਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ,”
ਤਾਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੇ ਗਰਜ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ! ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਵਾਂਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਕਟਵਾ ਲਈ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਰੂਹ ਕੰਬਾਊ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਸਿਦਕ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:
ਸ਼ਹੀਦ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਤੋਤਾ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ: ਇਸ ਖੌਫਨਾਕ ਪਰ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦੋ ਨੁਮਾਇੰਦੇ, ਜੌਨ ਸੁਰਮਨ (John Surman) ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਸਟੀਫਨਸਨ (Edward Stephenson) ਸਨ। ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸੌ-ਸੌ ਦੇ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੇ ਵੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉੱਚਾ ਇਖ਼ਲਾਕ: ਜਦੋਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਾਂ,” ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਜਲਾਦ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।
“ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਰਹੀ ਹੈ! ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਵਾਂਗਾ।”
— ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ ਸਿੱਖ ਬੱਚੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਬੋਲ (ਦਿੱਲੀ, 1716)
ਇਹ ਸਾਖੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਅਣਖ ਦੀ ਕੀਮਤ ਜਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।
