ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕੋਮਲ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਲ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਚੋਗਾ (ਬਸਤਰ) ਪਹਿਨ ਕੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਬੜੀ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਗੇ ਦਾ ਇੱਕ ਘੇਰ ਉੱਥੇ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨਾਲ ਅੜ ਗਿਆ। ਚੋਗੇ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਜਿਉਂ ਹੀ ਬਾਲ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਮਲ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬੇਟਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ?” ਬਾਲ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਮੇਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਚੋਗੇ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਬੂਟੇ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਈ।” ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵ-ਦਇਆ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਕੋਮਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: ਸਿੱਖੋ! ਜੇਕਰ ਵੱਡਾ ਚੋਗਾ ਪਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਰਤ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਘੇਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ ਸਨ: ਬਾਹਰੀ ਅਰਥ: ਜੇਕਰ ਲੰਮੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਚੱਲੋ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਫੁੱਲ-ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਆਤਮਿਕ ਅਰਥ: ਜੇਕਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਕਤ, ਰੁਤਬਾ, ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ (ਵੱਡਾ ਚੋਗਾ) ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਬੋਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਸੂਮ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਕਮ ਨਿਭਾਇਆ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਗਹਿਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਚੱਲਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੋਗੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ (ਸੰਭਾਲ ਕੇ) ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜੀਵ ਜਾਂ ਬੂਟਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਸਤਰ ਨਾਲ ਨਾ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਬਾਗ (Herbal Garden) ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ/ਸੈਂਚੁਰੀ ਬਣਵਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਮਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ: ਇਹ ਸਾਖੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੁੱਖ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਮਰ ਹੋਵੇ
