ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ ਉਹ ਰਾਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ
ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ: ਪੋਹ ਦੀ ਅਤਿ ਦੀ ਸਰਦੀ, ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਕੰਡਿਆਲੀ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਕਾਰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਛਾਲੇ ਅਤੇ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਹੋਏ ਜਾਮੇ—ਇਹ ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।
ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਜ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਡ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ (ਟਿੰਡ) ਨੂੰ ਸਰਹਾਣੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਲੇਟ ਗਏ।
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ
ਇਸੇ ਇਕਾਂਤ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਟੁੱਟ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ “ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ” ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ:
ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਖ-ਆਰਾਮ (ਰਜਾਈਆਂ) ਰੋਗਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵਾਸ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਕੰਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਕਸਾਈ ਦੀ ਛੁਰੀ ਵਾਂਗ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ: ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ’ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਡੋਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ: ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੁੱਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਪਦਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।