ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਸਾਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ, ਸਬਰ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਕਹਾਣੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
- ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੰਗੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ (ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ) ਪਹੁੰਚੇ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਫ਼ਕੀਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਚਸ਼ਮਾ ਸੀ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਾਬੂ ਸੀ। ਹੇਠਾਂ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਈ ਉਸੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੰਕਾਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
- ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਸ ਅਤੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਇਨਕਾਰ
ਮਾਰੂਥਲੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਪੈਂਡੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ‘ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਰਬਾਬੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਸ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦਿਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਜੇਕਰ ਤੋੜਾ ਗੁਰੂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ?” ਉਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਦੂਜੀ ਵਾਰ: ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਤਾਨ੍ਹੇ ਮਾਰ ਕੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਤੀਜੀ ਵਾਰ: ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗਏ, ਪਰ ਹੰਕਾਰੀ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਪਸੀਜਿਆ।
- ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ: ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਫੁੱਟਣਾ
ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ:
“ਮਰਦਾਨਿਆ! ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਪਏ ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਹਟਾਓ।”
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉਹ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਉੱਥੋਂ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਵੇਗਮਈ ਚਸ਼ਮਾ ਫੁੱਟ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਹੇਠਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਚਸ਼ਮਾ ਸੁੱਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
- ਭਾਰੀ ਚਟਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ‘ਪੰਜਾ’
ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਚਟਾਨ (ਪੱਥਰ) ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਰੋੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ।
ਚਟਾਨ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਚਟਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ (ਪੰਜਾ) ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਚਟਾਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਠੱਲ੍ਹੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮੋਮ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛਪ ਗਿਆ।
- ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ
ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕੌਤਕ ਦੇਖ ਕੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ:
“ਫ਼ਕੀਰੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਨਿਮਰਤਾ ਹੈ, ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਰੱਬ ਦੀ ਸਾਜੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਬੰਦਗੀ ਹੈ।”
ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ)
ਅੱਜ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
ਜਿਸ ਚਟਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਪੱਥਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
