ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਾਂ ਹੀ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜੋਤ) ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਕ ਅਣਖੀਲੀ, ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।
ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲੂ: ਸੇਵਾ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਕਾਸ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ 239 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਦੁੱਤੀ ਪਹਿਲੂ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਕਾਸ (Step-by-Step Evolution) ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕੌਮ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ:
ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ (ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ): ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਦਿੱਤਾ।
ਗ੍ਰੰਥ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ (ਪੰਜਵੀਂ ਤੋਂ ਨੌਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ): ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ’ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਕਰੁਣਾ, ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿਲਕ-ਜੰਝੂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।
ਸੰਪੂਰਨਤਾ (ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ): ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੂਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ‘ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ‘ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ’ ਥਾਪਿਆ।
ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਦਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਧਰਮੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਹਿਬਰਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਸਵੈ-ਮਾਣ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।
