ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸਾਂਝ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ 52 ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਲਾਡਲੇ ਕਵੀ ਸਨ।
ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹਿਲੂ:
‘ਗੋਯਾ’ ਤਖੱਲਸ (Pen Name): ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ‘ਗੋਯਾ’ (ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ – ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਲਿਖਦੇ ਸਨ।
ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਫ਼ਰ: ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ (ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ) ਦੇ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ (ਸਕੱਤਰ) ਸਨ। ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।
ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਗੋਯਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੰਗੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਬੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਮਾ’ (ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲੀਆਤ (ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਗੋਯਾ), ਜੋਤ ਵਿਗਾਸ, ਗੰਜ ਨਾਮਾ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ: ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:
“ਦੀਨ ਓ ਦੁਨੀਆ ਦਰ ਕਮੰਦੇ ਆਂ ਪਰੀ ਰੁਖਸਾਰ-ਏ-ਮਾ, ਹਰ ਦੋ ਆਲਮ ਕੀਮਤੇ ਯਕ ਤਾਰ-ਏ-ਮੂਏ ਯਾਰ-ਏ-ਮਾ।”
(ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਮੇਰੇ ਉਸ ਸੋਹਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਮੰਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਜਹਾਨ ਮੇਰੇ ਯਾਰ (ਗੁਰੂ) ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।)
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਮੁਲਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ (ਲਿਰਿਕਸ) ਪੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਨਾਸਰੋ ਮੰਸੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਗੰਜਨਾਮਾ)
ਇਹ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ‘ਗੰਜਨਾਮਾ’ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
ਫ਼ਾਰਸੀ:
ਨਾਸਰੋ ਮੰਸੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।
ਈਜ਼ਦੋ ਮਨਜ਼ੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।
ਹੱਕ ਰਾ ਗੰਜੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।
ਜੁਮਲਾ ਫ਼ੈਜ਼ਿ ਨੂਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।
ਪੰਜਾਬੀ ਅਰਥ:
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੇ) ਮਦਦਗਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਤਹ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ (ਰੱਬ) ਦੇ ਮਨਜ਼ੂਰ-ਏ-ਨਜ਼ਰ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਇਲਾਹੀ ਨੂਰ (ਰੋਸ਼ਨੀ) ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ਼ਜ਼ਲ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ) ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਗੋਯਾ’ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੇਸ (ਵਾਲ) ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਫ਼ਾਰਸੀ: ਦਿਲ ਮੁਅੱਤਲ ਗਸ਼ਤ ਬ-ਯੱਕ ਤਾਰ-ਏ-ਮੂਏ ਯਾਰ-ਏ-ਮਾ। ਦੀਨ-ਓ-ਦੁਨੀਆ ਕੀਮਤ-ਏ-ਯੱਕ ਤਾਰ-ਏ-ਮੂਏ ਯਾਰ-ਏ-ਮਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਉਲਥਾ: ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਯਾਰ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਲ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੋਵੇਂ ਜਹਾਨ (ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ) ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾ ਸਕਦੇ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ (ਤਨਖ਼ਾਹਨਾਮਾ / ਰਹਿਤਨਾਮਾ) ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ/ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਖਾਲਸਾ ਸੋਇ ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਤਿਆਗੇ। ਖਾਲਸਾ ਸੋਇ ਜੋ ਰਣ ਮਹਿ ਪਾਗੇ। ਖਾਲਸਾ ਸੋਇ ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਕੋ ਹੰਤੈ। ਖਾਲਸਾ ਸੋਇ ਨਾਮ ਜਪੰਤੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋਹਰਾ (ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ):
- ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ ਆਕੀ ਰਹੇ ਨ ਕੋਇ।
- ਖੁਆਰ ਹੋਇ ਸਭ ਮਿਲੈਂਗੇ ਬਚੇ ਸਰਨ ਜੋ ਹੋਇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤੜਫ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਹਵਾਏ ਬੰਦਗੀਏ ਤੂ ਅਜ਼ ਸਰਮ ਨਮੀ ਰਵਦ। ਖ਼ਿਆਲੇ ਰੂਏ ਤੂ ਅਜ਼ ਖ਼ਾਤਰਮ ਨਮੀ ਰਵਦ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਰਥ ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੁਹਾਡੀ ਬੰਦਗੀ (ਸੇਵਾ) ਦੀ ਚਾਹਤ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੋਹਣੇ ਮੁਖੜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ-ਓ-ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਆਸ਼ਿਕ (ਪ੍ਰੇਮੀ) ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨੂਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
