ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਅਧਿਆਏ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਅਧਿਆਏ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ (ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਸੀ।ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ‘ਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ (ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਪਠਾਨਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਵਾਸਿਲ ਬੇਗ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਨਾਂਦੇੜ ਭੇਜਿਆ ਹਮਲੇ ਦੀ ਘਟਨਾਇਹ ਪਠਾਨ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਠਾਨ (ਜਮਸ਼ੇਦ ਖਾਨ) ਨੇ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਆ (ਖੰਜਰ) ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਠਾਨ ਦਾ ਸਿਰ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਠਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਾ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਭਰਨਾਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘਾ ਸੀ। ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖਾਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਰਾਹ (ਡਾਕਟਰ) ਭੇਜੇ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਟਾਂਕੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਮਾਨ (ਧਨੁਸ਼) ‘ਤੇ ਚਿੱਲਾ (ਡੋਰੀ) ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਉਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੁਬਾਰਾ ਉਚੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ।ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸੌਂਪਣਾਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾਸਭ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾ ਗਏ।ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਚੋਲਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।